Mentaal

We trainen sporters om sneller en beter beslissingen te nemen, maar wat vaak over het hoofd wordt gezien: het brein raakt vermoeid van te veel keuzes. Dit fenomeen, ook wel 'beslis-moeheid', kan prestaties stilletjes onderuit halen, vooral aan het einde van trainingen of wedstrijden.

De Olympische Winterspelen in Milaan-Cortina maken duidelijk dat mentale kracht het verschil tussen winst en verlies kan maken. Shorttrackster Xandra Velzeboer was een goed voorbeeld van pure veerkracht. Na haar val tijdens de gemengde aflossing hervond ze de focus op het proces en op alles wat ze wél kan controleren. In haar volgende individuele races pakte ze twee keer goud en een wereldrecord. Velzeboer liet zo zien: winnen begint in je hoofd, maar hoe doe je dat? In een nieuwe masterclass neemt hoogleraar sportpsychologie Nico W. van Yperen je mee in de mentale kant van presteren.

In een prestatiegerichte sportomgeving draait het om beter worden, winnen en leveren. Begrijpelijk, maar juist daar is het mentale aspect vaak het minst bespreekbaar. Veel coaches denken (of voelen): "Als ik hier ruimte voor maak, gaat de scherpte eraf."

Hoe ervaren gestopte talentvolle sporters de overgang van sporten op topniveau naar een leven buiten de sport? Over deze uitstroomfase is nog weinig bekend. Uit onderzoek van het Mulier Instituut blijkt dat stoppen met sport op het hoogste niveau meer is dan alleen een sportieve verandering. Sporters maken een identiteitsverandering door, omdat sport jarenlang een centraal onderdeel van hun zelfbeeld was. Nieuwe rollen en steun van ouders, teamgenoten en coaches kunnen helpen bij de overgang.

Het mentale krijgt steeds meer aandacht in de sport. Mooi. Maar laten we eerlijk zijn: nog lang niet alle coaches nemen het mentale bewust mee in hun dagelijks coachen. Dat is een gemiste kans én soms een risico, stelt sportpsycholoog VSPN Ciska de Bruijn. Mentale factoren spelen namelijk altijd mee, of je er nou aandacht voor hebt of niet.

Coaches denken vaak dat hun boodschap zit in hun uitleg, aanwijzingen en woorden. Sportpsychologisch gezien gebeurt het echte werk echter al vóór je iets zegt: je lichaamshouding en gebaren bepalen hoe je boodschap wordt ontvangen.

In veel teams klinkt het 'luid': aanmoedigingen, aanwijzingen, coaching van de zijlijn. Praten is betrokkenheid, toch? Maar uit recente sportpsychologische inzichten blijkt iets opvallends... teams die bewust momenten van stilte gebruiken, presteren vaak beter onder druk.

“Je kunt niet winnen als je in je hoofd al verliest”, aldus Marit Bouwmeester in ‘Winnen met je hoofd’. In dat boek word je meegenomen in de wereld van mentale kracht, persoonlijke groei en zelf de regie nemen. De meest succesvolle zeilster aller tijden Marit Bouwmeester deelt haar ervaringen en inzichten, gecombineerd met kennis uit de sportpsychologie van prof. Nico W. Van Yperen. Een unieke mix van wetenschap en praktijk over optimaal presteren.

Topsporters en talentvolle sporters geven gemiddeld ruime voldoendes aan hun mentale gezondheid. Toch vindt maar ongeveer de helft dat er voldoende aandacht is voor hun mentale gezondheid. Dat blijkt uit onderzoek van het Mulier Instituut.

Als coach ben je waarschijnlijk gefocust op training, techniek en tactiek. Wist je echter dat veel sporters méér verliezen door gebrek aan herstel voor het brein dan door fysieke vermoeidheid?

Wat kun je doen als je merkt dat een jongere op de sportclub niet zo lekker in zijn vel zit? Wat zijn signalen? Welke vragen kun je stellen? Wat kun jij doen om te helpen? En wat kun je beter niet doen? Die vragen worden nu beantwoord met een laagdrempelige online tool: De Checkers. Met deze tool – samen met jongeren ontwikkeld – wil Stichting MIND Us supportfiguren zoals trainer-coaches op een sportvereniging handvatten geven om jongeren met beginnende mentale klachten te kunnen ondersteunen door een luisterend oor te bieden en de juiste vragen te stellen.

In de wereld van de topsport zijn het vaak de kleinste details die het verschil maken. Een fractie van een seconde, een subtiele aanpassing in techniek of een mentale switch kan bepalen of een atleet wint of verliest. Coaches en sporters investeren dan ook veel tijd in fysieke training, strategie en mentale voorbereiding. Maar er is één cruciale factor die vaak over het hoofd wordt gezien: taal. De woorden die coaches kiezen, de manier waarop sporters met zichzelf praten en de instructies die tijdens trainingen en wedstrijden worden gegeven, hebben een directe invloed op prestaties.1 Sportpsychologen Maaike Bierstekers en Linda Abu El-Hassan duiken dieper in de kracht van taal bij sportprestaties.

Een recent artikel op cyclingnews.com belicht de toenemende mentale gezondheidscrisis in het profwielrennen. Zaken als depressie, verslaving en burn out komen vaker voor dan gedacht — zelfs bij topnamen zoals Mark Cavendish en Tom Dumoulin. Onderzoek laat zien dat maar liefst 27,8 % van de wielrenners kampt met depressieve klachten, en tot 22 % worstelt met verslavingsgerelateerde gedragingen.

De Limburgse sportpsycholoog Joep Teeken kwam erachter dat het creëren van een vertrouwensband tussen een atleet en zijn of haar coach een onderbelicht, maar o zo belangrijk onderwerp is. Daarom schreef hij er na jaren van research een boek over: De mens achter de atleet in de schijnwerpers. Het verschijnt binnenkort.

ECO-Coachen is ontstaan op het CIOS Heerenveen, waar nieuwsgierigheid en samenwerking tussen coaches uit verschillende sporten leidde tot een unieke kruisbestuiving. Een mooi voorbeeld daarvan is een alternatieve training voor voetballers van Jong Oranje onder leiding van Foppe de Haan.

De sportomgeving is een plek waar de mentale gezondheid van jonge sporters kan worden versterkt. De inzet, vaardigheden en manier van training geven van de trainer spelen hierbij een belangrijke rol. Dat blijkt uit het onderzoek ‘Mentale gezondheid van jonge sporters van het Mulier Instituut’. Onderzoeker Wikke van Stam geeft hierin advies hoe jeugdtrainers van jonge sporters (5 – 25 jaar) de mentale gezondheid kunnen bevorderen.