Niet denken maar doen

Evenmin als geluk is de flow – momentum waarop de zwaarste inspanning je schijnbaar moeiteloos afgaat – niet af te dwingen, maar je kunt wel voorwaarden scheppen om de absolute topvorm fysiek en mentaal met open armen te verwelkomen. Sportpsycholoog Afke van de Wouw vertelt wat je moet doen en vooral laten.

In zijn boek Flow beschrijft de in Hongarije geboren Amerikaan Mihaly Csikszentmihalyi nauwgezet hoe je meester kunt worden van de situatie. Daarbij gaat het er volgens hem onder meer om je doelen in overeenstemming te brengen met de externe omstandigheden, die juist in de topsport altijd weer anders zijn. Sportpsycholoog Afke van de Wouw benadrukt in haar praktijk deze stelling van de man met de onuitsprekelijke naam en twee decennia geleden bedenker van de term voor de optimale staat van de topper op uur U. Of je nu Marianne Timmer heet of Mark Huizinga, op de meest briljante momenten van hun sportieve loopbaan, gingen ze volledig op in de beweging die leidde tot olympisch succes. “In interviews kun je lezen,” aldus Van de Wouw, “dat het Huizinga voorkwam, als kon hij de bewegingen van zijn tegenstander in de finale ‘lezen’, alsof er sprake was van slow motion. Hij kon optimaal anticiperen. Op een vraag aan Timmer, of ze haar snelle tussentijden had gezien op weg naar goud, antwoordde ze dat de cijfers op de rondeborden haar volledig waren ontgaan. Kijk, dat zijn nu typische bijverschijnselen van de flow. De tijd lijkt wel stil te staan en je wordt ook niet echt moe. Ik heb het zelf weleens meegemaakt bij lezingen dat een heel uur leek op een paar minuten, zo goed ging het je af.”

Geen ‘niet’

Maar vast en zeker is het ook volgens Afke van de Wouw dat de voornoemde twee bloemen der natie op weg naar de voor hun belangrijke momenten even evenwichtige als realistische doelen hebben gesteld. “Ze moeten haalbaar zijn, maar tegelijkertijd uitdagend. Zet als cijfer een tien achter doel, maar je capaciteiten komen niet verder dan een twee, dan zul je nooit in de flow komen. Veel eerder in de stress. Andersom, met het hoogste cijfer voor je fysieke talenten en een één voor uitdaging, zal alleen maar leiden tot veel gapen en verveling. Je moet dus ook hier een juiste balans zien te vinden.” Weinig coaches en/of sporters zullen nog durven tegenspreken dat op de belangrijkste toernooien mentale aspecten de doorslag zullen geven. Je staat in de finale van Wimbledon, het scorebord vertelt dat je met 5-4 en 40-15 voor staat in de vijfde set en jij moet nu serveren voor de hoofdprijs. Wat moet je doen? “Je moet er in ieder geval niet aan denken hóe je de service uitvoert, maar veel meer waar je de bal wilt plaatsen. Niet denken: als ik de bal maar niet uit sla. Het woordje ‘niet’ komt vaak helemaal niet aan in de hersenen. De kans dat je de bal juist uit slaat, wordt er alleen maar groter door. Je mag sowieso geen negatieve gedachten oproepen, wil je de flow een kans geven.”

Ademhaling

Gemakkelijker gezegd dan gedaan. Dat weten de meeste betrokkenen natuurlijk ook wel. “Kijk,” zegt de psycholoog, onder andere werkzaam bij de professionele voetballers van VVV, met wenkbrauwen als vraagtekens, “iedereen weet natuurlijk dat je bijvoorbeeld aan conditietraining moet doen, ook al beschik je over nog zoveel talent. En de meeste sporters begrijpen ook wel dat de één van nature mentaal sterker is dan de ander. Bijna iedereen zegt dat mentaliteit de doorslag geeft op cruciale ogenblikken. Maar als je dan vraagt hoeveel tijd ze besteden aan mentale voorbereiding, komt de meerderheid uit op getallen tussen de nul en de tien procent.” Neem de rol van ademhaling, een belangrijk hulpmiddel bij hoogspanning en waarvan een goede beheersing voorwaarde is om kennis te maken met het wonder van Csikszentmihalyi. “Dat visualisatie een voorwaarde is om optimaal te presteren, weten de meeste topsporters inmiddels wel. Dat het oefening vraagt bepaalde bewegingen in te slijpen tot ze vanzelfsprekend zijn eveneens. Maar als ik aan mijn cliënten vraag waar hun ademhaling zit als het spannend is, halen de meesten hun schouders op. Bij nader inzien blijkt die ademhaling dan heel hoog te zitten, of oppervlakkig te zijn. Dus: halve longinhoud van het maximaal haalbare, minder zuurstof voor de spieren, je wordt sneller moe. Hoe mooi zou het zijn, als je de longen maximaal kunt gebruiken door juist adem te halen?”

Afke van de Wouw was er bij de Olympische Spelen in Peking getuige van hoe een Australische tennisster verzaakte op het beslissende moment. Met eigen ogen zag ze in New York Nadal kraken, alleen maar omdat het publiek massaal de zijde koos van zijn tegenstander Stich, die de eerste set met 6-0 had verloren. Door het geschreeuw van de toeschouwers leek een wonder warempel in de maak, maar het Spaanse tenniskanon van vlees en bloed vermande zich op het juiste moment.Eerder voor hetere vuren gestaan. Dat was duidelijk.

Fouten

Neen, ze hoeft niet op eieren te lopen om het profvoetballers die immers bepaald niet bekend staan om hun progressieve trainingsaanpak het belang van mentale vaardigheden duidelijk te maken en aan te leren. “Maar het scheelt wel dat de staf heel erg open staat voor deze vorm van begeleiding.” Van de Wouw doet in Venlo teamsessies en individuele consulten. “Sommige spelers neigen tot nadenken. Hoe meer je met de hersenen bezig bent over een beweging, hoe groter de kans dat je uit de flow raakt. Hoe ga je om met een fout? Wel of niet nadenken over een verkeerde bal heeft ook erg te maken met de positie. Een doelman heeft veel meer tijd tijdens de zogeheten dode momenten. Wat denk je van een golfer? En een coach kan je met een verkeerde opmerking ook uit de flow halen.” Het is, met andere woorden, vrij eenvoudig om de hoofdrolspelers op cruciale momenten van hun loopbaan van de wijs te brengen. Maar je kunt je door de juiste mentale training heel goed wapenen. Zegt Afke van de Wouw ter aanmoediging. Voor de ambitieuze topper moet het vanzelfsprekend zijn dat hij van de 10.000 uren die in de regel moeten worden uitgetrokken om de absolute top te halen, een deel reserveert voor de training van de ziel. Eelt erop? “Je moet volledig leren opgaan in de activiteit. Hoe belangrijker het evenement, hoe meer de juiste voorbereiding de doorslag zal geven. Winnen door als het ware je zelfbewustzijn te verliezen. Wel controle over de beweging. Maar door je concentratie gaat die vanzelf. De grootste fout? Door te denken. De een aan het verleden, de ander aan de gevolgen voor de toekomst. En zo word je heel gemakkelijk verdreven uit het comfortabele hier en nu van de flow.”

Dit artikel werd gepubliceerd in ‘NLCOACH’, nummer 5-2010