Het managen van stress

Ademhalings- en concentratieoefeningen zijn erkende technieken om stress de kop in te drukken, ook in de topsport. Het instituut HeartMath maakt inzichtelijk wat het effect is van bepaalde technieken op het hart, en met name wat ze doen met de hartritmevariatie.

“Het gebruik van de emWave Personal Stress Reliever heeft mij in staat gesteld om de effecten van stress op mijn lichaam op elk moment te herkennen. Daardoor kan ik de HeartMath-technieken gebruiken om onmiddellijk te helpen om mijn stresspositie te verbeteren. Mijn recente prestaties in Duitsland en Nederland heb ik deels te danken aan het gebruik van HeartMath emWave kan stressniveaus herkennen die anders niet op te sporen zijn. Ik wou dat ik eerder in mijn carrière HeartMath had leren kennen.”

Het citaat is afkomstig van golfer Ian Woosnam en maakt deel uit van een reclamecampagne van Quantum Intech, fabrikant van de emWave. Woosnam is internationaal gezien de meest prominente ambassadeur onder de sportieve klanten van HeartMath. Dit Amerikaanse instituut opereert vanuit de bossen nabij Boulder Creek, in het zuiden van Californië. Het is geen toeval dat HeartMath via het golf voet aan de grond heeft gekregen in de sportwereld. Bij golf speelt concentratie een grote rol. Bovendien is het commercieel gezien een interessantere sport dan bijvoorbeeld schaken of dammen.

Licentiehouders

Vanuit Californië initieert HeartMath al sinds 1991 wetenschappelijk onderzoek naar hartcoherentie. In Nederland is het nog betrekkelijk nieuw. In 2006 zijn de eerste licentiehouders hier opgeleid. Roel Zijlstra (51) uit Huizen zat destijds in het eerste klasje van twintig cursisten. In tegenstelling tot de meeste Nederlandse licentiehouders richt Zijlstra zich behalve op hulpdiensten en het bedrijfsleven ook op de sportwereld. “De sportwereld is deels tamelijk ouderwets”, beseft Zijlstra. “Dat geldt met name voor het voetbal. Ik zou het prachtig vinden om een keer een demonstratie te geven aan Foppe de Haan. Ik ben razend benieuwd wat zo’n man ervan vindt.”

“Sport is voor ons geen speerpunt”, meldt Robert Erdbrink. Hij is oprichter van HeartMath Benelux. Vanuit het Limburgse Bunde probeert hij het gebruik van HeartMath-technieken in Nederland, België en Luxemburg te bevorderen én een platform te bieden voor alle gebruikers. “HeartMath is nog niet zo heel erg bekend in de Benelux, maar wel erg in opkomst. Een aantal bekende sporttherapeuten werkt er al jaren mee, onder wie Hardy Menkehorst en Rico Schuijers, zij het vaak ondersteunend. We moeten nog per sport ontdekken hoe je de HeartMathtechnieken het beste kunt gebruiken. Het maakt natuurlijk wel verschil of het gaat om sporten waarbij je je erg moet concentreren, zoals biljart of golf, of om duursporten zoals schaatsen.”

Premotions

Roel Zijlstra ziet in elk geval voldoende kansen in de sportwereld. Samen met golfprofessional Eduard Driessen richtte hij Premotions op. Het was Bill Gillissen die hem op het spoor zette van Heart- Math. Gillissen was tot en met de Olympische Spelen in 2004 de mentale coach van de Nederlandse hockeysters, die in Athene zilver wonnen. “Gillissen was ooit mijn sportdocent op de politieopleiding”, vertelt Zijlstra, die jarenlang bij de politie werkte, onder meer als rechercheur jeugd- en zedenzaken. “Na dertig jaar klikte het weer tussen ons.” Gillissen raadde Zijlstra aan het boek Uw brein als medicijn van de Franse psychiater David Servan-Schreiber te lezen. “Het enige wat hij eigenlijk deed als psychiater, was pillen geven. Totdat hij op een dag een ex-patiënt tegenkwam die vertelde dat hij op een andere manier behandeld was.”

Zo stuitte Servan-Schreiber op de Hearth- Math-methode, die gebaseerd is op de theorie dat het emotionele brein rechtstreeks beïnvloed wordt door het hart. Met andere woorden: als je de baas bent over je hart, ben je ook meester van de stress. Zijlstra: “Het leek in eerste instantie oneerbiedig gezegd wel Haarlemmer olie. Van nature ben ik achterdochtig. Daarom heb ik eerst het internet afgespeurd naar wat voor kritiek deze methode losmaakt en wat voor scepsis erover bestaat. Maar ik kon niets vinden. Ik heb toen zelf contact gezocht met prof. dr. Lorenz van Doornen, professor aan de Universiteit Utrecht. Hij vindt HeartMath typisch Amerikaans. Een simplificering van wat er werkelijk gebeurt. Maar in de grond klopt het volgens hem wel. Inmiddels is er een behoorlijke hoeveelheid aan wetenschappelijk onderzoek beschikbaar.”

Freeze-Framer

Tijd voor een korte demonstratie. Via een elektrode aan een oorlel sluit Zijlstra de interviewer aan op zijn laptop, waarop hij inmiddels de pc-versie van emWave (ook wel Freeze-Framer genaamd) heeft opgestart. In beeld verschijnen grafieken die een regelmatige hartslag, maar een zeer grillig hartritme (het ritme tussen twee hartslagen) laten zien. Zijlstra legt uit dat het hartritme wel enige variatie móet laten zien. Zo niet, dan is dat de voorbode van een snel naderende dood. Dan vraagt Zijlstra zijn gesprekspartner om de ogen te sluiten en geeft hij een aantal opdrachten. Het is een combinatie van ademhalingstechniek, concentratie en focus die zorgt voor een verandering. Bij het openen van de ogen blijkt dat de grillige grafiek veranderd is in een rustig voortkabbelende golf. In luttele minuten tijd vertoont het hartritme veel meer regelmaat en kleurt de coherentieratiografiek groen, in plaats van rood zoals aan het begin van de demonstratie.

Bij een hoge coherentieratio komen mensen tot betere prestaties, luidt de HeartMaththeorie. Of ze nou een moeilijke vergadering moeten leiden, in de operatiekamer staan of aan de start staan van een belangrijke sportwedstrijd. “Stress en presteren zijn twee kanten van een medaille. Ik ben ervan overtuigd dat ik mensen beter kan maken. Het werkt direct en het is meetbaar”, aldus Zijlstra, die Premotions combineert met drie dagen werk als vakbondsman. “Ik ben mijn hele werkzame leven bezig geweest met het helpen van mensen, onder meer in stresssituaties. Deze methodiek raakt mensen in de kern.”

Stress

Als licentiehouder van HeartMath heeft Zijlstra inmiddels zo’n twintig mensen getraind. “Ik kan niet iemand die geen pepernoot kan raken, een pepernoot laten raken. Maar iemand die het spelletje beheerst, of het nou gaat om voetbal, golf of tennis, maar het keer op keer in wedstrijden niet laat zien, die kan ik helpen. In negen van de tien gevallen heeft het te maken met stress. Ik kan uitleggen waarom mensen minder functioneren als ze boos of angstig zijn en wat ze eraan kunnen doen. Je kunt er de sprong van stagnerend toptalent naar topper mee maken, het niveau bereiken dat werkelijk in je zit en misschien zelfs meer. Sommige sporters raken al gestresst als je met hen over stress praat. Daarom spreek ik liever van negatieve spanning en positieve spanning.”

 Bij HeartMath draait het allemaal om het omzetten van negatieve spanning (angst, frustratie, boosheid) in positieve spanning, nodig om optimaal te kunnen presteren. Aanschaf van de nodige HeartMath-hardware en -software alleen is niet toereikend. Zijlstra: “Een bekende mentale coach had het apparaat zelf ook aangeschaft, maar had geen flauw benul wat -ie er mee moest. Vergelijk het met een hometrainer. Als je geen lijn brengt in hoe vaak en hoe intensief je daarop moet trainen, heeft zo’n apparaat weinig nut. Als je de methodiek niet kent, heeft de Freeze-Framer weinig zin. Je moet weten wat stress is en wat het met je doet.”

Traditionele mentale coaches werken vooral met cognitieve gedragstherapie. De HeartMath-methode baseert zich op nieuwe inzichten in de neurocardiologie, waaruit zou blijken dat er een relatie bestaat tussen hartritme en emoties. En emoties kunnen op hun beurt het cognitieve brein sterk beïnvloeden.

Flow

Flow wordt in de topsport gezien als de optimale mentale gesteldheid om tot topprestaties te komen. Een goede hartritmevariatie kan het proces om in flow te geraken bespoedigen, zo geloven de HeartMath-adepten. Zijlstra: “Als je lichaam optimaal werkt, gebruik je de minste energie.” Schaatsster Marianne Timmer gaf volgens Zijlstra in een interview de ultieme beschrijving van flow na haar gouden race over 1.500 meter op de Olympische Spelen in 1998 in Nagano. “Timmer had het idee dat alles in slow motion verliep. Ze kon mensen op de tribune verstaan, maar voor haar gevoel was elke slag raak. Ze was aan de finish voordat ze er erg in had.”

HeartMath is dus een hulpmiddel om in flow te geraken? Zijlstra: “Er zijn mensen die dat beweren, ja.” Maar HeartMath belooft meer. Een betere hartcoherentie zou leiden tot een toename van de afscheiding van gezonde hormonen (zoals DHEA) en een afname van de productie van schadelijke stresshormonen. “Bij stress maakt het lichaam cortisol aan. Dat blijft acht tot tien uur in het bloed aanwezig. Het is bekend dat het produceren van cortisol heel veel energie kost. Dat verklaart waarom gestresste mensen klagen over vermoeidheid”, aldus Zijlstra. Een lagere bloeddruk, een verbetering van het immuunsysteem, kortom een algemene verbetering van de gezondheid wordt geclaimd door de drijvende krachten achter HeartMath.

Rustmomenten

Premotions ziet met name toepassingsmogelijkheden in sporten die rustmomenten hebben. Denk bijvoorbeeld aan volleybal en basketbal, die timeouts kennen. Een tenniswedstrijd kent ook voldoende pauzes tussen games in. Maar ook in voetbal en hockey ziet Zijlstra voldoende dode momenten waarin een sporter zich kan herpakken door aan zijn hartcoherentie te werken. Denk ook aan een zenuwslopende strafschoppenserie die een voetbalwedstrijd moet beslissen, nadat er ook na verlenging nog geen winnaar uit de strijd is gekomen.

De strafcorner noemt Siegfried Aikman een cruciaal moment in een hockeywedstrijd, waarbij de HeartMath-aanpak vruchten af kan werpen. Aikman is hoofdcoach heren van hockeyhoofdklasse HC Tilburg en is enthousiast geworden door het verhaal van Roel Zijlstra. “Bij mijn vorige club had ik een speler die last had van hartritmestoornissen. Sindsdien ben ik extra alert op hartzaken. De amateur-psycholoog in mij dacht dat stress een mogelijke oorzaak was. Bij Tilburg wil ik HeartMath eerst testen op twee spelers. Ik geloof zeker dat het een bijzonder toegevoegde waarde kan hebben. Ik probeer mijn spelers zodanig te trainen, dat ze in het veld goede keuzes kunnen maken. Het gaat erom dat ze stress herkennen en daarop adequaat handelen.”

Gedragsverandering

Een optimale hartritmevariatie kun je volgens Roel Zijlstra, als je erin geoefend bent, behoorlijk lang volhouden. “Ik heb iemand getraind die het meer dan een uur kon volhouden. Dat is wel erg lang hoor. Wat we doen is helemaal niet zo nieuw. Delen van de oefeningen zijn bekend uit de meditatie. Wel voegen we kennis toe. Dat is het begin van gedragsverandering. We leren mensen eerst om emoties te herkennen. Als je denkt dat het helpt als je je kwaad maakt, dan kan ík je uit de droom helpen. Door te coachen en te oefenen slijten we patronen in, zodat je leert om te schakelen in een wedstrijd en weer tot rust komt. Het gaat om het inslijten van patronen. Als een tennisser een bepaalde slag 200.000 keer geoefend heeft, hoeft hij daar ook niet meer bij na te denken. Het gaat om de combinatie van kennis en het toepassen van vaardigheden. Binnen acht weken heb je het onder de knie. Daarna is het een kwestie van bijhouden. Dankzij de draagbare uitvoering van de emWave, die niet groter is dan een mobieltje, kun je altijd en overal oefenen, zelfs in de auto. Je ziet dat je dan heel snel in de groene zone komt. Het systeem is dan weer ontspannen en je merkt dat je helder en scherp bent.”

Sporters die met de HeartMath-principes hun stress bestrijden, kunnen volgens Zijlstra op die manier ook sportblessures voorkomen. Verhoogde spierspanning als gevolg van stress verhoogt immers de kans op spierblessures. Ook als je eenmaal een blessure hebt, kan de emWave uitkomst bieden. “Geblesseerde sporters worden overvallen door angsten en twijfels. Kom ik nog wel terug op niveau? Ziet de trainer nog wel iets in mij? Die gedachten zijn slecht voor het immuunsysteem en dus slecht voor het herstel. Door tijdens een blessureperiode te trainen met de emWave, versnel je waarschijnlijk de rentree.”

Tunnel

Begeeft Zijlstra zich niet te veel op het terrein van de (mentale) coach? “Dat is niet mijn bedoeling. Ik zie mijn rol in het ondersteunen van de coach. Ik kan een coach helpen om inzicht te krijgen in dit soort processen. Ik denk ook niet dat een coach zelf zijn spelers moet trainen in het toepassen van de HeartMath-methoden. Dat is zonde van zijn tijd. Je moet je ook afvragen of een coach zo dicht bij een speler moet willen komen. Er moet altijd een bepaalde afstand blijven, want de coach moet ook kunnen zeggen: vriend, vandaag speel je niet.”

Aan coaches zelf is de HeartMathmethode trouwens ook goed besteed, zo meent Zijlstra, die bijval krijgt van hockeycoach Aikman. “Ik ben ook maar een mens. Ik denk niet alleen aan coaches, maar ook managers in het bedrijfsleven. Daar waar je besluiten moet nemen in stressgevoelige omstandigheden. Voordat je er erg in hebt, kom je in een tunnel terecht en neem je de verkeerde beslissingen. Ik ben van plan om de training te volgen en voor mezelf de nodige apparatuur aan te schaffen”, aldus Aikman.

Dit is een aangepaste versie van een artikel dat in maart 2008 werd gepubliceerd in ‘Coachen’.