Trainen zonder inspanning?

Elektrostimulatie is geen nieuw fenomeen; het opwekken van spiercontracties door elektrische impulsen wordt al tientallen jaren in de sport en in de revalidatie toegepast. De ontwikkelingen die op dit terrein momenteel plaatsvinden, zijn met name gericht op de gebruikersvriendelijkheid. En daarmee wordt dan ook geprobeerd het product voor een veel breder publiek geschikt te maken. Wat kunnen we er eigenlijk mee? En wat mogen we ervan verwachten?

Een belangrijke producent van apparaten voor elektrische spierstimulatie, Compex, heeft in 2004 zijn verkoopstrategie sterk gewijzigd. Met het op de markt brengen van een reeks apparaten voor allerlei verschillende doelgroepen wordt elektrostimulatie nu voor het grote publiek toegankelijk. Met verkooppunten in enkele grote sportketens en vooral met demonstraties bij evenementen probeert men door middel van direct contact met de consument het product meer bekendheid te geven. “Een goede zaak”, vindt Miguel Janssen, bondsconditietrainer bij de tennisbond. “De apparaten hebben zo veel mogelijkheden, het is beslist zinvol voor een grote groep sporters. Maar in de praktijk worden vele toepassingsmogelijkheden nog onvoldoende benut, en dat is jammer.”

De voormalig sprinter, nog steeds houder van het Nederlands record op de 60 meter, heeft in zijn eigen topsportcarrière zelf ook gebruik gemaakt van elektrostimulatie. “Ik gebruikte het apparaat uiteraard voor herstel na training of blessure, dat is de functie waarvoor het door een groot aantal sporters gebruikt wordt. En terecht, want dat werkt super. Met actief herstel verdwijnt de vermoeidheid en het lactaat sneller uit de spieren. Maar ik zie het nu ook als trainer bij een meisje in Jong Oranje, die tenniselleboogklachten hebben. Met de toepassing van elektrostimulatie kunnen ze snel weer de training hervatten.” De toepassing van elektrostimulatie heeft verder inmiddels wel zijn nut bewezen als het gaat om krachttraining zonder de gewrichten te belasten. Maar ook het niet belasten van hart- en vaatstelsel en het trainen zonder psychische vermoeidheid zijn factoren die pleiten voor het doelgericht inzetten van deze vorm van training.

Contractie
Het principe van de elektrostimulatie bestaat uit het stimuleren van de perifere zenuwvezels door middel van korte elektrische impulsen die worden toegediend via op de huid geplaatste elektroden. De gegenereerde elektrische impulsen kunnen ofwel motorische zenuwen stimuleren, waarmee een spiercontractie wordt opgewekt, of ze kunnen bepaalde zenuwvezels stimuleren om een pijnstillend effect te bewerkstelligen. De elektrische impulsen zorgen voor een getrouwe nabootsing van de processen die optreden bij een door onze hersenen opgewekte spiercontractie. Als we beslissen een spier samen te trekken, zendt ons brein een bevel in de vorm van elektrische stromen die zich zeer snel verplaatsen via de zenuwvezels. In de spier stimuleren deze elektrische stromen de motorische zenuw, die de informatie doorgeeft aan de onmiddellijke omgeving van de spier en zo de spiercontractie opwekt.

De elektrastimulatoren genereren elektrische impulsen die actiepotentialen veroorzaken op de motorische zenuwvezels en daarmee eenzelfde spiercontractie veroorzaakt. De spierschok en de activiteit die hij vertegenwoordigt zijn in alle opzichten gelijkwaardig, ongeacht of de prikkeling het gevolg is van een elektrische puls of spontaan door het zenuwstelsel wordt opgewekt. De spiervezels reageren immers altijd op dezelfde manier op een prikkel. Janssen: “Een groot verschil met de vorige generatie apparaten is dat de prikkeloverdracht inmiddels veel prettiger aanvoelt. Dat is overigens ook het verschil tussen de diverse prijsklassen bij de nu verkrijgbare apparaten: de goedkopere apparaten werken met een andere manier waarop de stroom wordt gegenereerd en daarbij bestaat ook zeker nog een gevaar dat men als men te weinig geleidingsgel gebruikt, brandwonden krijgt. Die duurdere prijsklasse van de Compex apparaten maakt zich bij gebruik dan toch duidelijk merkbaar.”

Manusje van Alles
“En als je het apparaat daadwerkelijk gebruikt, dan is het dat geld ook zeker waard. Ik heb het zelf ervaren bij een keertje vertillen of een verkeerde beweging: als je dan elektrostimulatie toepast, gaat het echt de volgende dag al een stuk beter. En als ik kijk naar de sporters die ik begeleid heb of nog begeleidt, dan zijn de toepassingen ook zo divers. Dan is het voor mij een ‘manusje-van-alles’. Ikzelf heb het toegepast om vóór de inspanning de spiertonus te verhogen. Niet alleen om de prestatie te optimaliseren, het voorkomt ook blessures. Ook om lokale disbalansen in een spiergroep te behandelen is het ideaal. “Bij Richard Krajicek heb ik het bijvoorbeeld toegepast: de spiertonus van de vastus medialis van de quadriceps moest ter versterking van het gewricht iets hoger zijn. Het gebruik van elektrostimulatie maakt het dan eenvoudiger het gewricht te stabiliseren, dan met krachttraining en het is tevens zonder verspilling van energie.

De prijs van het apparaat is natuurlijk nog wel een drempel. Janssen: “Ja, tegen een toptennisser kan ik natuurlijk gewoon zeggen ‘Schaf zo’n ding aan’, maar bij Jong Oranje ligt dat anders. Daar gebruik ik mijn eigen apparaat. Dat zal in de praktijk natuurlijk vaak het geval zijn. Toch heb ik al vele sporters enthousiast kunnen maken voor het apparaat, zowel in de atletiek als in het tennis en de voetballerij.” Janssen noemt nog een groot aantal andere toepassingen, die voor hem het nut van het apparaat hebben bewezen. “Neem nou de behandeling van platvoeten. Met elektrostimulatie kan ik heel gericht de spanning in de voetboog verbeteren, waardoor klachten verminderen. Of mensen met een whiplash, voor wie het heel belangrijk is dat ze hun rompspieren stabiliseren, die kunnen heel moeilijk hun buikspieren met crunches trainen. Ook voor hen is elektrostimulatie een perfecte oplossing.”

Mountainbiketeam
Mountainbiker Bas Peters werkt nu drie jaar met een Compex. “Ik heb er destijds iets over gelezen en me erin verdiept. Ik heb het apparaat gekocht om sneller van trainingen te kunnen herstellen, en in dat opzicht ben ik heel tevreden.” Sinds begin 2004 heeft zijn team, Binnenvaart MTB Team, een overeenkomst met Compex. Teammanager Bas Vroemen vertelt: “Bas was enthousiast over het apparaat, de andere teamleden wilden ook wel, maar de prijs hield hen tegen. Toen heb ik Compex benaderd om te vragen of sponsoring mogelijk was. En het mooie is, die sponsoring bestaat niet uit het leveren van de apparaten, die hebben we gewoon gekocht, maar uit begeleiding in het omgaan met het apparaat. Dat is belangrijk, omdat de mogelijkheden van de apparaten zo veelzijdig geworden zijn, dat je uit jezelf lang niet alles eruit haalt wat erin zit.”

Vroemen merkt wel dat er nog steeds veel trainers argwanend reageren op elektrostimulatie. “Een eerste reactie, ‘dat dat die apparaten zijn, die je via de TV kunt kopen’, komt nog regelmatig voor”, aldus Vroemen, die zelf uit de atletiek komt. “Maar die fase zijn we eigenlijk voorbij. Dat elektrostimulatie zinvol en effectief is, is wel bewezen. Maar om het vervolgens goed in te zetten in de training, dat vergt nog wel enige tijd.” Zelfs Bas Peters is redelijk voorzichtig als het gaat om het inpassen van elektrostimulatie in de trainingen. “Ik doe mijn krachttrainingsprogramma’s nog steeds in het krachthonk. Daar was ik vorig jaar oktober mee begonnen en ik wil in een Olympisch jaar geen risico’s nemen om dan iets nieuws uit te proberen. Maar het volgend seizoen ga ik dat ook inpassen.”

Bondscoach Leo van Zeeland heeft er geen bezwaren tegen dat een groot aantal mountainbikers inmiddels een dergelijk apparaat bezit. “Zeker voor wat betreft een sneller herstel hebben alle sporters er goede ervaringen mee. Daarnaast is het een welkome aanvulling op de training wanneer we op trainingskampen of hoogtestage zijn. In overleg met de fysiotherapeut worden dan bijvoorbeeld bepaalde krachttrainingsprogramma’s gebruikt, en ook daar zijn onze ervaringen positief.”

Gebruiksaanwijzing
Ook Miguel Janssen geeft aan dat de vele mogelijkheden van de huidige generatie elektrostimulatie-apparaten veel kennis vergt van de gebruiker of diens trainer/coach. “Ik zou er een voorstander van zijn als er een groep mensen wordt gevormd, die zich echt verdiepen in het gebruik van de apparaten. Dat je een cursus kunt volgen om de mogelijkheden te leren kennen. Ik heb heel veel uit eigen ervaring ondervonden, maar dat kost natuurlijk heel veel tijd. Ik vind het goed dat een groot publiek op stands bij evenementen positieve ervaringen opdoet met de apparaten, maar het is ook belangrijk dat het bedrijf zich in zijn campagne erop richt om respect bij de coaches voor de mogelijkheden van de apparaten af te dwingen.” Uiteraard is de toepassing van elektrostimulatie afhankelijk van de tak van sport. Janssen: “Maar dat is juist een positief punt. Sprinters bijvoorbeeld trainen vaak maar één keer per dag, terwijl tennissers juist ballen moeten voelen en daarom urenlang bezig zijn. Maar voor alle sporters geldt dat aanvullend nog een uur in het krachthonk verdwijnen soms ook mentaal best zwaar is. Lui mogen zijn is ook een positieve kant ervan: ontspannen liggen en buikspieren trainen is toch prachtig?”

Janssen: “Wat mij betreft zal het apparaat nooit een ander onderdeel van de training écht kunnen vervangen. Maar sporters die veel op reis zijn kunnen bijna niet meer zonder. Als je van het ene toernooi naar het andere reist, is het bijna onmogelijk om je krachttraining op peil te houden. Met het handzame apparaat kun je overal ter wereld die onderdelen van de training inpassen, waarvoor je anders geen mogelijkheden hebt.” Het zwakste punt van het apparaat volgens Vroemen én Jansen is de discipline die men moet hebben om het te gebruiken. Uiteraard verwacht je van een topsporter dat hij gedisciplineerd te werk gaat, maar dat valt best tegen. Je moet voorkomen dat het apparaat in een kast verdwijnt, want dat is doodzonde. Vertel in simpele taal hoeveel mogelijke toepassingen er zijn en de kans dat dat gebeurt wordt ook kleiner.”

Andere aanbieders van apparaten voor elektrostimulatie zijn CEFAR, NeuroTrac, Sport-Elec (Franstalig), Valmed (Frans- of Engelstalig)

Dit artikel werd in oktober 2004 gepubliceerd in het blad ‘Coachen’.