Elke vorm van bewegen is beter dan niets doen!

Weinig lichamelijke activiteit en een overvloed aan eten hebben een nadelige invloed op de gezondheid. De gunstige effecten van beweging en een gezonde leefstijl op cholesterol, bloeddruk en welbevinden krijgen ruime aandacht in Sport, bewegen en gezondheid van Harm Kuipers. Praktische adviezen voor een gezond gewicht staan daarbij centraal.

Gezondheid is meer dan de afwezigheid van een lichamelijke ziekte. De wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft gezondheid omschreven als een toestand van lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden. Deze omschrijving geeft goed aan dat iemand die geen lichamelijke ziekte heeft, maar sociaal in een moeilijke situatie zit, niet gezond is. Ook als er geestelijke problemen zijn, is er geen sprake van een goede gezondheid.

Iedereen heeft voor zichzelf een bepaald gezondheidsideaal, bijvoorbeeld niet ziek zijn, slank en fit zijn en zich prettig voelen. Onze moderne maatschappij maakt het ons niet altijd gemakkelijk om gezond te blijven. Er is een overvloed aan eten en drinken terwijl mechanisatie en automatisering lichaamsbeweging grotendeels overbodig maken. Iedereen weet dat goede voeding en voldoende lichaamsbeweging gunstig zijn voor de gezondheid. Toch hoeven we maar om ons heen te kijken om te constateren dat er maar weinig mensen zijn die daar ook naar leven.

Gezond leven is een levensstijl

Bij gezonde lichaamsbeweging denken velen onmiddellijk aan trimmen en hardlopen. Die gedachte is fout. Lichaamsbeweging hoeft helemaal geen hardlopen te zijn. Feitelijk is elke vorm van beweging beter dan nietsdoen! Gezond leven is vooral een levensstijl en er hoeven helemaal geen extreme dingen te worden gedaan om gezond te leven. Gezond leven bestaat onder andere uit regelmatige lichaamsbeweging, gezond eten en verstandig omgaan met de geneugten van het leven. Gezond leven betekent niet dat er helemaal geen plaats is voor lekkere dingen, die als minder gezond worden beschouwd. Het is zoals met zoveel dingen in het leven: men moet er verstandig mee omgaan. Gezondheid wordt steeds belangrijker. Medici en beleidsmensen zien de toekomst met enige zorg tegemoet. De bevolking vergrijst in een snel tempo en de gevolgen van een minder gezonde leefwijze komen vooral op latere leeftijd tot uiting: harten vaatziekten, ouderdomssuikerziekte, slechte beweeglijkheid, broze botten enzovoort. Dit alles leidt tot een grotere afhankelijkheid en verzorgingsbehoefte.

Er zijn maatschappelijke trends merkbaar, waarbij meer waarde aan gezondheid wordt gehecht. Gezondheid gaat in deze gedachten min of meer beloond worden. Zo zijn er voorzichtige pogingen bij enkele verzekeringsmaatschappijen om mensen, die zich regelmatig sportmedisch laten keuren en die sport bedrijven, korting op de verzekeringspremies te geven. In sommige bedrijven wordt lichaamsbeweging gestimuleerd door middel van bedrijfsfitness. De gedachte hierachter is dat de fitness bevorderlijk is voor de gezondheid en dat gezonde mensen beter presteren. De praktijk laat vaak zien dat mensen die gebruikmaken van de geboden faciliteiten, vaak al lichamelijk actief waren. Als een bedrijf gezondere mensen wil hebben, moet er meer worden gedaan dan alleen fitness. Er moet ook aandacht worden besteed aan de voeding en de leefwijze van de werknemers. Steeds meer wordt onderkend dat het bestrijden van welvaartsziekten veel geld kost en dat eigenlijk veel te weinig geld wordt besteed aan preventie. Harten vaatziekten kunnen het meest effectief worden bestreden door ze te voorkomen! Leefwijze speelt daarbij een sleutelrol. Gezond leven is niet iets als een pil slikken, maar het betreft de leefwijze. Niets is echter zo moeilijk te beïnvloeden als het gedrag van mensen. Daarom sorteren allerlei preventiecampagnes vaak zo weinig effect.

Welvaart creëert civilisatieziekten

In de oertijd was lichamelijke fitheid een voorwaarde om te overleven. Door de mechanisatie en welvaart is hiervan al lang geen sprake meer. Het gezegde ‘het gemak dient de mens’ heeft ook een keerzijde. Een van de gevolgen van de moderne geautomatiseerde prestatiemaatschappij is dat veel mensen het levenstempo moeilijk kunnen volgen en daardoor overmatige stress oplopen. Daarnaast is er een grote keuze aan goedkope, maar niet altijd gezonde voedingsmiddelen (dit betekent niet dat goedkope voedingsmiddelen per definitie ongezond zijn). Door de veelheid van reclame, die soms tegenstrijdige informatie geeft, is het voor veel mensen nauwelijks meer mogelijk om door de bomen het bos te blijven zien. Door de automatisering is het niet nodig zich lichamelijk nog in te spannen en veel mensen bewegen dan ook nauwelijks.

Een overwegend zittend bestaan heeft een aantal minder gunstige gevolgen voor het lichaam. Dit kan tot een aantal ziekten en afwijkingen leiden die vaak ‘civilisatieziekten’ of ‘beschavingsziekten’ worden genoemd. Civilisatieziekten kwamen in de oertijd en ook nu nog bij volkeren die dicht bij de natuur staan niet of nauwelijks voor. Een goede lichamelijke fitheid was en is bij natuurvolken nog steeds van levensbelang. Alleen zij die een optimale fitheid bezaten, waren in staat de strijd om het bestaan te overleven. Naarmate de mens steeds meer mechanische hulpmiddelen ging gebruiken, werd lichamelijke inspanning minder belangrijk. Naarmate de hoeveelheid lichaamsbeweging afnam, kwamen de civilisatieziekten meer voor.

De belangrijkste civilisatieziekten zijn hart- en vaatziekten, bepaalde vormen van kanker, overgewicht, ouderdomssuikerziekte, broze botten, obstipatie, stijve gewrichten, een te hoog cholesterolgehalte in het bloed en snel optredende kortademigheid bij inspanning. Veel van deze afwijkingen zijn te voorkomen door een gezondere leefwijze. Regelmatige lichamelijke inspanning vervult hierbij een belangrijke rol. Juist door regelmatige inspanning vindt er een aantal veranderingen in het lichaam plaats, waardoor de meeste gevolgen van onze moderne leefwijze worden tegengegaan. Wie de groepen trimmers door de bossen en langs de wegen ziet rennen en fietsen, krijgt de indruk dat veel mensen aan sport doen. Dit is slechts schijn. Procentueel is de groep mensen die aan sportieve activiteit doet klein en ik heb dat wel eens als volgt uitgedrukt: ‘De gemiddelde Nederlander heeft een conditie als een oude krant.’

Bewegen is voordelig voor lichaam…

Het menselijke lichaam is gemaakt om te bewegen. Bij te weinig beweging raakt het lichaam min of meer in verval en functioneert dan ook minder goed. Bij lichamelijke inspanning wordt het hart flink gebruikt, waardoor het sterker wordt en beter bestand is tegen hogere belasting. Regelmatige beweging heeft een gunstige invloed op het vetgehalte in het bloed, waardoor het proces van slagaderverkalking wordt vertraagd. Bovendien vormen zich in de spieren en het hart nieuwe bloedvaten, waardoor de bloeddoorstroming verbetert. Dit heeft een betere zuurstoftoevoer tot gevolg. De bloedvaten worden bij regelmatige beweging elastischer en dit heeft onder andere een gunstige invloed op de bloeddruk.

Beweging activeert ook het afweer- en immuunsysteem. Mensen die lichamelijk actief zijn in de buitenlucht harden het lichaam, waardoor men minder snel verkouden wordt bij temperatuurwisselingen. Als men toch verkouden wordt, komt de slijmvorming tijdens inspanning op gang en treedt een vaatvernauwing op in de slijmvliezen. Daardoor komt het slijm beter los. Feitelijk heeft lichamelijke inspanning bij verkoudheid hetzelfde effect als neusdruppels. Inspanning is echter niet schadelijk voor het neusslijmvlies, langdurig en/of veelvuldig gebruik van neusdruppels wél.

Wanneer de huid aan zonlicht wordt blootgesteld, vormt zich in de huid vitamine D. Vitamine D is essentieel voor de botten. Ook al zit de zon achter de wolken, de ultraviolette stralen die voor de vitamine D vorming zorgen, dringen door de wolken heen. Voor gezonde botten is niet alleen vitamine D, maar ook voldoende beweging noodzakelijk. Bij weinig beweging wordt het proces van ontkalking versneld. Dit leidt tot een sneller optreden van broze botten, waardoor gemakkelijk fracturen kunnen optreden.

Lichaamsbeweging zet de darmwerking aan, waardoor de passagesnelheid van de darminhoud wordt verhoogd. Regelmatige beweging heeft een gunstig effect op de darmwerking, waardoor obstipatie (verstopping) wordt voorkomen of wordt bestreden. Een versnelde darmpassage is een belangrijk middel bij het voorkomen van darmkanker.

Lichamelijke activiteit heeft een gunstige invloed bij mensen die ouderdomssuikerziekte hebben. Wanneer iemand met suikerziekte meer gaat bewegen, kan hij of zij gewoonlijk met minder medicijnen toe en voelt zich ook beter. Daarnaast verhoogt voldoende lichamelijke beweging de conditie of fitheid. Mensen met een betere conditie kunnen lichamelijk meer en zijn minder snel moe.

… en geest

Regelmatige beweging is niet alleen goed voor het lichaam, maar heeft ook een gunstige invloed op de geest. Vooral de laatste jaren komen er steeds meer onderzoeken waaruit blijkt dat lichamelijke beweging ontspannend werkt en heilzaam kan werken bij mensen met zwaarmoedigheid of depressies. Mensen die regelmatig aan sport doen, blijken beter in staat te zijn stress te weerstaan. Vooral voor mensen die een druk leven leiden, is regelmatige inspanning goed omdat – naast allerlei andere gunstige effecten – hun stresstolerantie toeneemt. Daarnaast is lichamelijke inspanning een goede uitlaatklep om spanningen af te reageren. Hoewel lichamelijke inspanning vermoeidheid kan veroorzaken, ervaren de meeste mensen het als geestelijk ontspannend.

Beweging en sport zijn niet synoniem

Heel vaak worden de begrippen beweging en sport door elkaar gebruikt. Toch zijn beweging en sport verschillend. Beweging slaat op alle vormen van lichamelijke activiteit of het nu gaat om traplopen of om deelname aan het wereldkampioenschap wielrennen. We spreken van sport wanneer het om bewegingsvormen gaat, waarbij het op een of andere manier om een prestatie gaat. Bij topsport gaat het echt om de klasseringen en om winnen of verliezen, maar ook bij recreatieve sport gaat het om een prestatie.

Bij de recreatieve sporter gaat het weliswaar lang niet altijd om winnen of verliezen, maar bijvoorbeeld om een persoonlijke verbetering van een prestatie neer te zetten. De prestatie kan in dat geval gemiddelde snelheid, afstand, aantal punten, of iets anders zijn. Wandelen kan worden beschouwd als beweging, maar wanneer men aan een georganiseerde wandeltocht meedoet, moet een bepaalde afstand binnen een bepaalde tijd worden gelopen. Dan is het sport geworden. Bij joggen gaat het vaak ook om een zekere prestatie, want men probeert een bepaalde afstand af te leggen en soms ook nog binnen een bepaalde tijd. In dat geval kan van sport worden gesproken.

Dit artikel werd gepubliceerd in ‘NLCOACH’, nummer 1-2007.